Os 400 gopes - retrato do artista coma un neno perdido

Onte celebrouse o Día Internacional da Educación. Imos, pois, a reflexionar as aulas no cine e como estas se nos mostran, pero, tamén, sobre o cine nas aulas e como estas se achegan a unha manifestación cultural que nos acompaña ao longo de toda a vida.

No CineClub temos proxectado, coincididndo co comezo do curso, tres extraordinarias películas sobre as aulas. O eixe destas eran, fundamentalmente, os educadores , a comunidade educativa e a súa relación cos alumnos, cos pais, coas normas, etc...

Moitas películas céntranse na figura do profesorado: "Hoxe comeza todo", "Rebelión nas aulas", "O clube dos poetas mortos"... Moi a miudo mostrando ao docente coma un heroe, un salvador, esa peza chave que muda destinos. Son poucas as excepcións, coma os tres filmes que proxectamos en Setembro de 2025. Nos filmes máis habituais deste subxénero, o alumnado ten un papel similar ó da víctima exótica rescatada polo "salvador branco" dun destino ominoso. Os nenos, polo xeral, non son un público obxectivo. Estes filmes non os interpelan. Son o elemento necesario e prescindible. 

Só cando o filme ten tintes autobiográficos ou unha profunda empatía coa infancia, muda esta sensación tornándose nalgo moi diferente. Isto debería facernos pensar. Coma no caso que nos ocupa.

Os 400 golpes, a película escollida para pechar a programación de Xaneiro, é un dos retratos máis impactantes dun xénero en si mesmo que os americanos chaman o "coming of age", a batalla de crecer. Neste caso, un sublime filme autobiográfico no que o director pinta un autorretrato certero na forma dun neno infeliz.

Antoine Dionel é un rebelde sen causa (seguindo as referencias fílmicas), un pequeno delincuente. Rouba unha botella de leite, coa mesma naturalidade coa que rouba un texto de Balzac, porque xa é seu. Plaxia de memoria, con sentimento sincero. Rouba porque o mundo lle debe algo.

No filme vemos con transparente claridade a orixe da amargura e a rabia de Antoine, o que lle leva a ese comportamento. O seu profesor na escola primaria é un docente mediocre, que cobre a súa ineptitude con pedantería e un comportamento despótico. O pequeno Antoine, con 12 anos, copia o estilo de Balzac, un xesto que remarca a audacia, imaxinación, coñecemento e bo gusto do neno. Pola súa banda, o profesor, pagado de si mesmo, felicítase por ser tan intelixente de detectar a copia, castigando aquilo que debería ser motivo de eloxio educativo. A mediocridade cando ten medo tórnase violenta.

O fogar de Antoine tamén impulsa o seu resentemento. A nai, infiel e con pouco interés no cativo; o padrastro, cariñoso pero con momentos de ira e humillación que descolocan ao neno. O rapaz non coñece ao seu pai biolóxico, e non sinte conexión algunha coa súa nai. Está, no fondo, profundamente só. A película móstranos que os espazos onde a educación debería darse son, por contra, os espazos da perdición. Así, o descoido da nai leva a Antoine a non poder terminar a tarefa do colexio. O medo ás consecuencias fan que decida non acudir ó centro. 

O cinema convírtese (para Antoine e tamén para Truffaut) nese fogar que non ten na casa, e nesa escola que non atopa nas aulas. É este un descobremento importante: o cinema pode e debe ser un vehículo esencial para atesourar coñecemento; para construir a propia identidade, quen somos e quen seremos. Un neno pode ser guiado a través do cine a encontrarse a si mesmo pero, tamén, se non se acompaña e se apoia o proceso, a perderse por malas referencias. Por iso, a educación cinematográfica da infancia debe coidarse tanto coma a literaria ou a científica. 

Sexamos honestos. Isto non ocorre. É tan só por pura sorte que algúns nenos ven transformada a súa vida polas películas, os libros e os amigos axeitados. Para Antoine, o cinema aínda non é importante, só unha escapada, un universo ao que fuxir buscando acubillo. Niso Antoine é diferente a Truffaut, a quen as películas axeitadas lograron salvar dun destino como o de Dionel. Dalgunha forma, o filme pode lerse como unha autobiografía nun mundo paralelo no que o cinema non salva a Truffaut e a traxedia vóltase inevitable.

Todos os que coñecemos a película lembramos ese final, liberador, terrorífico, apocalíptico e perfecto. O fotograma conxelado no que un neno que deixa de selo míranos directamente e vemos na súa alma algo máis. O home que será.

Permitídeme, por iso, que escolla outro fotograma, moito máis querido para min. A cámara espía aos nenos na oscuridade do teatro de marionetas amosándonos as súas reaccións honestas e limpas, a fascinación, a conexión, a maxia. É a súa alma a que mira á pantalla e nos devolve a imaxe dos nenos que foron e dos homes e mulleres que poderían ser.

Facianas infantís que lembras as que por primeira vez descobrían a maxia do cine no rural español (Hervás, Cáceres) o século pasado, da man das misións pedagóxicas da Institución Libre de Ensinanza.  Tal vez deberíamos volver a levar o cinema ás aulas con verdadeira intención pedagóxia. Os filmes non son heroes pero no momento axeitado poden cambiar vidas.